राजा दशरथाने पुत्रप्राप्तीसाठी ‘पुत्रकामेष्टी यज्ञ’ केला. तेव्हा यज्ञातून अग्निदेव प्रगट होऊन त्याने दशरथाच्या राण्यांसाठी पायस (खीर, यज्ञातील अवशिष्ट प्रसाद) प्रदान केला होता. दशरथाच्या राण्यांप्रमाणेच तपश्चर्या करणार्या अंजनीलाही पायस मिळाले होते आणि त्यामुळेच मारुतीचा जन्म झाला होता. त्या दिवशी चैत्र पौर्णिमा होती. तो दिवस ‘हनुमान जयंती’ म्हणून साजरा करतात.
नाशिक जिल्ह्यातील नांदगाव तालुक्यात वसलेले टाकळी गाव हे “रामदासांची टाकळी” म्हणून ओळखले जाते. गोदावरी आणि नंदिनी या दोन पवित्र नद्यांच्या संगमावर वसलेला श्री स्वामी समर्थ मठ येथेच समर्थ रामदास स्वामींनी स्थापन केलेली गोमय हनुमानाची अद्वितीय मूर्ती आहे. विशेष म्हणजे, रामनवमीच्या शुभदिनी इ.स. १६३३ मध्ये या मंदिराची स्थापना करण्यात आली होती.
समर्थ रामदास स्वामींचा जीवनप्रवास
समर्थ रामदास स्वामी, ज्यांचे मूळ नाव नारायण ठोसर होते, यांचा जन्म २४ मार्च १६०८ रोजी जालना जिल्ह्यातील जांब येथे रामनवमीच्या दिवशी झाला. धार्मिक परंपरेनुसार त्यांना श्रीरामाकडून राममंत्राचा आशीर्वाद मिळाला होता. त्यांनी आयुष्यभर ब्रह्मचर्याचे पालन केले आणि मायामोहापासून दूर राहून आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालत राहिले.
ते संत तुकाराम महाराजांचे समकालीन होते आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक म्हणूनही त्यांची ओळख आहे. समाजात धर्म, राष्ट्रप्रेम आणि सदाचार यांचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी मोठे कार्य केले.
टाकळीतील १२ वर्षांची तपश्चर्या
तरुण वयातच रामदास स्वामींनी घर सोडले आणि टाकळी येथे १२ वर्षे साधना केली. या काळात त्यांनी अत्यंत साध्या जीवनशैलीत दिवस व्यतीत केला. रोज सकाळी स्नान व सूर्यनमस्कार करून ते नदीत उभे राहून ध्यानधारणा करत असत. दिवसाच्या वेळेत वैदिक चर्चासत्रे आणि सायंकाळी कीर्तन-प्रवचनांचा अभ्यास हा त्यांचा दिनक्रम होता.
त्यांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा प्रसंग म्हणजे मोरगावच्या गणपती दर्शनानंतर त्यांनी रचलेली “सुखकर्ता दु:खहर्ता” ही प्रसिद्ध आरती, जी आजही सर्वत्र गायली जाते.
चमत्काराची आख्यायिका
स्थानिक परंपरेनुसार, एकदा अन्नपूर्णा नावाच्या महिलेने आपल्या पतीच्या मृत्यूवर शोक करत रामदास स्वामींच्या चरणी धाव घेतली. स्वामींनी ‘श्रीरामाची इच्छा’ असे उच्चारून आपल्या कमंडलूतील पाणी तिच्या पतीवर शिंपडले, आणि तो पुन्हा जिवंत झाल्याची कथा सांगितली जाते. या घटनेनंतर त्यांची कीर्ती दूरवर पसरली. त्याच दाम्पत्याचा मुलगा उद्धव महाराज हा त्यांचा पहिला शिष्य ठरला.
गोमय हनुमान मंदिराची स्थापना
टाकळी सोडताना रामदास स्वामींनी स्वतः गोमय (शेण व माती) वापरून हनुमानाची मूर्ती तयार केली आणि तिची स्थापना केली. त्यानंतर महाराष्ट्रभर त्यांनी १२ हनुमान मंदिरे उभारली. युवकांमध्ये शारीरिक व मानसिक सुदृढतेसाठी त्यांनी योग आणि व्यायामाचे महत्त्व पटवून दिले.
मठाची वैशिष्ट्ये
टाकळीतील हा मठ सुमारे ४०० वर्षांपूर्वीचा असून त्याची रचना आजही आकर्षक आहे. नंदिनी नदीलगत असलेला हा मठ पायऱ्यांवरून वर जाऊन प्रवेश करता येतो. परिसरात शिवलिंग, नंदी आणि मोठे वृक्ष आहेत.
गोमय हनुमान मंदिर सुमारे २५ x १५ फूट आकाराचे असून येथे ९ फूट उंच हनुमानाची मूर्ती आहे. या मूर्तीची खासियत म्हणजे डावा हात छातीवर आणि उजवा हात अभयमुद्रेत आहे, जे अत्यंत दुर्मिळ आहे.
आतील रचना आणि पूजाविधी
मंदिराच्या तळभागात रामदास स्वामींची साधना गुहा, त्यांची राममूर्ती, पादुका आणि योगदंड पाहायला मिळतात. परिसरात राम-सीता, लक्ष्मण, हनुमान आणि गणपतीची छोटी मंदिरे आहेत.
येथे दरवर्षी रामनवमी, हनुमान जयंती आणि दासनवमी मोठ्या उत्साहात साजऱ्या केल्या जातात. नियमित पूजा आणि धार्मिक कार्यक्रमांमुळे या ठिकाणाला विशेष आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.